LANDSRÉTTUR Dómur föstudaginn 3. júní 2022 . Mál nr. 490/2020 : Kirkjumálasjóður ( Ólafur Björnsson lögmaður ) gegn íslenska ríki nu ( Andri Andrason lögmaður) Lykilorð Þjóðlenda. Eignarréttur. Afréttur. Gjafsókn. Útdráttur Í höfðaði mál á hendur K og krafðist þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið austurhluti Ystutunguafréttar væri þjóðlenda með nánar tilgreindum merkjum. Reisti Í kröfur sínar á því að landið hefði aldrei verið háð bein um eignarrétti en K byggði á því að landið væri í eigu Stafholtskirkju. Héraðsdómur tók kröfu Í til greina. Í dómi Landsréttar kom fram að við mat á eignarréttarlegri stöðu landsvæða skipti almennt mestu máli hvort viðkomandi svæði væri eða hefði verið hlu ti af jörð samkvæmt fyrirliggjandi heimildum. Í Landnámu kæmi fram að Rauða - Björn hefði numið hið umdeilda svæði. Landsréttur rakti næst heimildir um landið. Var þar rakið að elsta ritaða heimild um lönd Stafholtskirkju væri máldagi Steins prests Þorvarðss onar frá árinu 1140. Benti rétturinn á að tilgreining máldagans á einstökum hlutum ágreiningssvæðisins væri ólík að því leyti að annars vegar væri getið um afrétt í Vesturárdal og hins vegar ágreiningssvæðið. Hið sama ætti við um fjölda annarra máldaga, ví sitasía og lögfesta sem næðu fram til 19. aldar. Þá voru rakin fyrirmæli Jóns prests Jónssonar og Christians Jóhannssonar prests þar sem þeir bönnuðu öðrum afnot af ágreiningslandinu án leyfis. Einnig var gerð grein fyrir þremur landamerkjabréfum sem gerð höfðu verið um ágreiningssvæðið og tók rétturinn fram að þær lýsingar bentu fremur til þess að verið væri að lýsa merkjum svæðis sem væri eignarland en afréttareign. Loks rakti rétturinn heimildir frá 20. öld þar sem virtist einnig rætt um landið sem eigna rland fremur en afrétt. Landsréttur taldi að þegar tilvitnuð ummæli Landnámu væru virt yrði ekki annað séð en að hið umdeilda land hefði verið numið í öndverðu og því háð beinum eignarrétti. Hin sérstaka tilgreining landsins í máldaga Steina prests Þorvarð ssonar benti eindregið til þess að það hefði komist í eigu Stafholtskirkju sem eignarland og það hefði gerst eigi síðar en á fyrri hluta 12. aldar. Ekki yrði séð af síðari heimildum að beinn eignarréttur að landinu hefði síðar fallið niður. Var K því sýkna ð af kröfum Í. 2 Dómur Landsréttar Mál þetta dæma landsréttardómararnir Aðalsteinn E. Jónasson , Jón Höskuldsson og Kristbjörg Stephensen . Málsmeðferð og dómkröfur aðila 1 Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 30. júlí 2020 . Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Vesturlands 6. júlí 2020 í málinu nr. E - 64/2017 . 2 Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og hann sýknaður af kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. 3 Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms auk málskostnaðar fyrir Landsrétti. 4 Dómarar gengu á vettvang 4. maí 2022 ásamt lögmönnum aðila. Málsatvik og sönnunarfærsla Málsatvik 5 Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 21. febrúar 2008 um að hún hefði ákveðið að taka til umfjöllunar tiltekið landsvæði á Vesturlandi . Að framkom num kröfum stefnda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í júní 201 4 að skipta þjóðlendukröfusvæði stefnda í fimm mál. Eitt þeirra, sem var nr. 2 /20 14 ( hluti fyrrum Norðurárdalshrepps ), náði meða l annars til lands austurhluta Ystutunguafréttar, einnig nefnt selland Stafholtskirkju, sem sakarefni máls þessa nær til. 6 Með úrskurði óbyggðanefndar 11. október 2016 í máli nr. 2/2014 var komist að þeirri niðurstöðu að stefnda hefði ekki tekist sönnun þess að land innan marka austurhluta Ystutunguafréttar væri þjóðlenda í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998, sbr. einnig a - lið 7. gr. laganna, heldur væri þar eignarland. 7 Stefndi vildi ekki una niðurstöðu óbyggðanefndar og höfðaði mál þetta með birtingu stef nu 24. apríl 2017 sem óumdeilt er að hafi verið innan þess frests sem getið er um í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Krafðist hann þess að fyrrgreindur úrskurður óbyggðanefndar um að austurhluti Ystutunguafréttar væri eignarland yrði felldur úr gildi og v iðurkennt að landsvæðið væri þjóðlenda. Fallist var á þær kröfur í hinum áfrýjaða dómi. 8 Í úrskurði óbyggðanefndar er staðháttum á a usturhlut a Ystutunguafréttar lýst þannig að landsvæðið lig gi í yfir 100 metra hæð yfir sjávarmáli og rís i hæst í Litlu - Baulu í um 840 metra hæð. Að vestanverðu ligg i gróinn Miðdalur en vestur upp af honum rís i brött fjallstunga sem nefnist Staðarmúli. Brekkumúli ligg i upp af Miðdal að austanverðu og afmark i st af Bjarna r dal að austan. Bjarna r dalur sé vel gróinn og ligg i eftir au stanverðu ágreiningssvæðinu og Bjarna r dalsá renn i um dalinn til suðvesturs. 3 Suðaustan Bjarna r dals rís i land til suðurs upp í Mælifell og Litlu - Baulu og n orðaustan Bjarna r dals sé Fossaskarðarbrún. Frá bæjarstæði Stafholts að ármótum Vesturár og Bjarna r dalsá r á suðurmörkum ágreiningssvæðisins séu um 21,8 km, mælt í beinni loftlínu. Landamerkjum austurhluta Ystutunguafréttar er lýst með eftirfarandi hætti í Vesturár og Bjarnadalsár, þ á er Bjarna r dalsá fylgt að Bjarna r fossi og þaðan Mælifellsgili norðaustur eftir Baulusandi í Litlu - Baulu, þaðan norður í Hrútaborg, norður um Fossaskörð og um Fossaskarðabrúnir, þaðan vestur að Banadalsbrún við sýslumörk Dalasýslu, þaðan eftir sýslumörkum vestur að hornpunkti á Merkjahrygg. Þaðan er hæstu fjallsbrúnum fylgt suður í Einiberjagil og eftir því í Vesturá, sem ræður að ármótum hennar og Bjarna r afmörkun svæðisins heldur einungis um eignarréttarle ga stöðu þess samkvæmt lögum nr. 58/1998. Heimildir um austurhluta Ystutunguafréttar 9 Í Sturlubók Landnámu segir að Rauða - Björn hafi numið Bjarnardal og þá dali er þar ganga af. Í Þórðarbók Landnámu segir að Björn hafi numið Norðurárdal fyrir norðan Norðurá og Bjarnardal allan og þá dali alla er þar ganga af. Í úrskurði óbyggðanefn d ar kemur fram að talið sé að afdalir þeir sem nefndir eru í Landnámu séu Vesturárdalur og Miðdalur. Miðdalur er að öllu leyti innan landamerkja austurhluta Ystutunguafréttar og Bj arnardalur og Vesturárdalur eru að hluta til innan þeirra. 10 Elsta heimild um réttindi Stafholtskirkju á hinu umþrætta landsvæði er máldagi Steina prests Þorvarðssonar fyrir Stafholtskirkju frá því um 1140 þar sem taldar eru upp þær eignir sem lagðar voru til kirkjunnar. máldaga Gyrðis biskups Ívarssonar fyrir Nikulásarkirkju í Stafholti frá árinu 1354 fr ei máldögum Stafholtskirkju frá árunum 1397, árabilinu 1491 til 1518 og frá því um 1570 er getið um afrétt í Vesturárdal, og Bjarnardal allan fyrir framan Mælifellsgil, líkt og í máldaganum frá 1354 og þess sama getið í máldaganum frá því um 1480 auk þess sem Miðdalsmúla er getið. Þá er í fjölmörgum vísitasíum Stafholtskirkju frá árunum 1681 til 1831 og lögfestum frá árunum 1663 til 1831, getið um Miðdalsmúla og afrétt á Vesturárdal í umfjöll un um eignir kirkjunnar og í mörgum þeirra einnig að kirkjan eigi Bjarna r dal allan fyrir framan og/eða ofan Mælifellsgil. 11 Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá árinu 1709 segir að Stafholt eigi i löndum, allan Bjarnardal [svo] getið í umfjöllun jarðabókarinnar um afrétti í eigu Stafholts. Í umfjöllun j arðabókarinnar er jafnframt getið um skammvinna byggð í Stafholtsseli s em sé af sumum kallað Múlasel [A] ldrei bygt verið fyrr nje síðar nema ein 2 ár fyrir meir en 30 Jafnframt segir: 4 heyskaparleysi, fjarlægð við menn og vetrarríki. Van tar hjer flesta bújarðarkostu nema 12 Í lögfestu frá árinu 1724 segir að Jón prestur Jónsson hafi [e] ignarland Stafholltskyrkiu, sem liggur fyrer vestann Fiall þad hiä Nordurärdal er, og Baul a er kallad, Nefnelega allann Biarnadal, fyrer ofann og framann Mælefellsgil, äsamt med Middalsmüla óllum, og afriett I Vesturärdal [h] ollt og Haga, Vótn og Veidestade, og allar Landsnytiar, sem þessum fyrrgreindumm Fialllóndum, fylgt hafa, og fylgia eiga med riettu, til ydstu ummmerkia möts vid adrar LandEigner, án hans leyfis að Bjarnardal, Miðdalsmúla eða afrétt Stafholtskirkju í Vesturárdal. Jafnframt liggur fyrir bann C hristians Jóhannssonar, prests í Stafholtstungu, frá árinu 1773, við [e] fterskrifud Eyendoms Lönd Stafhollts kyrkiu, nefnelega allann Biarnadal, fyrer framan og ofan Mælefellsgil, allann Middalsmúla og afriett i landsvæði. 13 Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að í bréfi prests í Stafholti til prófasts 7. júní 1851, sé þess getið að kirkjan eigi selstöðu í Bjarna r dal og í úttektum á stað og kirkju [e] leigð sveitarfélaginu í Stafholtstungum gegn gjaldi. Þá kemur fram í úrskurðinum að í sóknalýsingu séra Ólafs Pálssonar í Stafholti, frá árinu 1853, segi að Bjarna r dalur sé Jarðatali Johnsens frá 1847 kemur fram að kirkjan eigi fjalllönd á Bjarna r dal og Grímsdal. Ennfremur segir í umfjöllun um Hreðavatn í jarðamati Mýrasýslu frá árunum 1849 til [ ] 14 Þrjú landamerkjabréf hafa verið gerð fyrir ágreiningssvæðið. Í fyrsta lagi 1884 og þinglesin 19. sama mánaðar, þar sem merkjum ágreiningssvæðisins er fyrst lýst með heildstæðum hætti. Þar er merkjum lýst svo: ,,Vesturárdalur allur að austanverðu, allt að Einirberjagili; Staðarmúli allur, sem Stafholtssel er í og sem liggur milli Vesturárdals og Miðdals; Miðdalur allur og Brekkumúli (Bröttubrekkumúli) al lur svolangt austur, sem vötnum hallar, móts við Breiðabólstaðar land í Miðdölum. Móts við tjeð merki ræður Bjarnadalsá ekki að geyma áritun vegna aðliggjandi landsvæða . Í öðru lagi er til eftirrit frá 18. júní 1916 af landamerkjaskrá fyrir landi Stafholtskirkju á Bjarnardal 19. maí 1886 og sem þar greinir, nánar tiltekið ,,Vesturárda l austanverðan, og ræður Vesturá þar merkjum að vestan alla leið inní svonefnda Hamrabotna. Þaðan er haldin sjónhending í austur að norðanverðu, eftir svonefndum Merkjahrygg eins og vötnum hallar, allt 6 kirkjulandi Stafholtskirkju, því sem nefnt hefur verið, en sunnan sýslumarka móti Þá segir í úrskurði óbyggðanefn dar að f yrir ligg i að með bréfum, 20. febrúar 1989, sem send voru sveitarstjórnum á Íslandi, hafi félagsmálaráðuneytið spurst fyrir um upprekstrarrétt og afrétti sveitarfélaga. Komi fram í svari oddvita Norðurárdalshrepps 25. apríl 1989 að hluti ábýla í No rðurárdalshreppi eigi upprekstur á afrétt en hin nýti heimalönd. Afréttirnir séu Hellistungur og Holtavörðuheiði en ekki er minnst á það ágreiningssvæði sem fjallað er um í máli þessu. 17 Með hliðsjón af staðháttalýsingum og að fenginni afstöðu aðila við með ferð málsins fyrir óbyggðanefnd var í úrskurði nefndarinnar lagt til grundvallar við úrlausn málsins að Miðdalsmúli væri sá múli sem nú er nefndur Staðarmúli. Verður það jafnframt lagt til grundvallar í máli þessu. Málsástæður aðila Málsástæður áfrýjanda 18 Áfrýjandi byggir á því að ágreiningssvæðið hafi verið numið í öndverðu. Sá eignarréttur hafi ekki fallið niður síðar og sé hið umdeilda landsvæði nú háð beinum eignarrétti hans. Staðhættir og fjarlægðir frá byggð mæli því ekki á móti og heimildir um land svæðið styðji þá niðurstöðu að ágreiningssvæðið hafi verið hluti af jörð eða jörðum frá öndverðu en komist í eigu Stafholtskirkju ekki s íðar en á 12. öld. Málsástæður stefnda 19 Stefnd i byggir á því að ágreiningssvæðið hafi aldrei verið undirorpið beinum e ignarrétti og að nýting þess hafi ekki verið með þeim hætti. Það hvíli á áfrýjanda að sýna fram á tilvist beins eignarréttar að landsvæðinu eða einstökum hlutum þess en honum hafi ekki tekist slík sönnun. Þrátt fyrir að landnámslýsingar kunni að ná til svæ ðisins að einhverju leyti , þá liggi ekkert fyrir um afmörkun eða yfirfærslu þe i rra beinu eignarréttinda sem þar kann að hafa verið stofnað til og engar heimildir séu um byggð á svæðinu. Af þessu megi ráða að hafi svæðið verið numið, hafi það einungis verið til takmarkaðra nota en ekki til beins eignarréttar. Verði talið að beinn eignarréttur hafi stofnast með námi í öndverðu , þá sé byggt á því að hann hafi fallið niður og að landsvæðið hafi í kjölfarið verið tekið til takmarkaðra nota annarra. Niðurstaða 20 Í úrskurði óbyggðanefndar er rakið að í Sturlubók Landnámu segi að Rauða - Björn hafi numið Bjarnardal og þá dali er þar ganga af. Í komi fram í Þórðarbók Landnámu að Björn hafi numið Norðurárdal fyrir norðan Norðurá og Bjarnardal allan og þá dali alla er þa r ganga af. Í úrskurði óbyggðanefn d ar kemur fram að talið sé að afdalir þeir sem nefndir eru í Landnámu séu Vesturárdalur og Miðdalur. Miðdalur er að öllu leyti innan landamerkja austurhluta Ystutunguafréttar og Bjarnardalur og Vesturárdalur eru að hluta t il innan þeirra. Af þessum frásögnum um landnám landsvæðisins dró óbyggðanefnd þá ályktun að það hafi verið numið, a ð minnsta kosti að verulegu leyti. Staðhættir og fjarlægðir mæl tu þeirri ályktun heldur ekki í mót að mati nefndarinnar . 7 21 Við mat á eignarré ttarlegri stöðu landsvæða skiptir almennt mestu máli hvort viðkomandi svæði sé eða hafi verið hluti af jörð samkvæmt fyrirliggjandi heimildum. Elsta ritaða heimild um lönd Stafholtskirkju er máldagi Steina prests Þorvarðssonar frá árinu 1140. Tilgreining m áldaga Steina prests á einstökum hlutum ágreiningssvæðisins er ólík að því leyti að annars vegar er getið um afrétt í Vesturárdal og hins vegar Miðdalsmúla allan og Bjarnardal allan fyrir ofan Mælifellsgil. Hið sama á einnig við um fjölda annarra máldaga, vísitasía og lögfesta sem áður eru rakin og ná fram til 19. aldar. Þessar heimildir eru allar samhljóða um að þar er annars vegar getið um Miðdalsmúla og hins vegar afrétt á Vesturárdal. Í mörgum þessara heimilda kemur einnig fram að Stafholtskirkja eigi B jarnardal allan fyrir framan og/eða ofan Mælifellsgil . Sú staðreynd að í framangreindum heimildum er getið um afrétt í Vesturárdal en jafnan getið um Miðdalsmúla allan og Bjarna r dal allan fyrir ofan Mælifellsgil bendir til þess að munur hafi verið á eignarréttarlegri stöðu annars vegar Vesturárdals og hins vegar Bjarna r dals og Miðdalsmúla. Í þessum heimildum er Miðdalsmúla og Bjarnardals hvergi getið sem afréttar. 22 Í lögfestu Jóns prests Jónssonar frá árinu 1724 bannaði hann öðrum að edur bejta, Vesturárdal og var sérstaklega vísað til landsins sem eignarlands. Einnig bannaði Christian Jóhannsson, prestur í Stafholtstungu, öðrum edur brúka, uppá án hans leyfis [e] fterskrifud Eyendoms Lönd Stafhollts kyrkiu, nefnelega allann Biarnadal, fyrer framan og ofan Mælefellsgil, allann Middalsmúla Sem fyrr greinir er þarna annars vegar getið um Miðdalsmúla og hins vegar afrétt á Vesturárdal. Benda þessi fyrirmæli Jóns og Christians eindregið til þess að þeir hafi litið svo á að Stafholtskirkja væri eigandi Miðdalsmúla og Bjarnardals. 23 Þrjú landamerkjabréf hafa verið gerð fyrir ágreiningssvæðið og er efni þeirra lýst hér að framan. Þær lýsingar sem þar koma fram benda fremur til þess að lýst sé merkjum svæðis sem sé eignarland fremur en afréttareign. Svæðinu er lýst sem ,,[s]elland[i] 8. júní 1916 af landamerkjaskrá fyrir landi Stafholtskirkju á Bjarnardal 19. maí 1886, sem þinglýst greinir. Í landamerkjaskrá fyrir Stafholt í Mýrasýslu frá maí 1890, sem þin glýst var 23. maí 1892, segir loks að Stafholt eigi ,, . 24 Í heimildum um svæðið frá 20. öld er einnig getið um svæðið sem eignarland fremur í fyrrnefndu bréfi Jóns Vigfússonar 24. júní 1918 en eins og fyrr er rakið hafði honum áður verið kemur fram í bréfi Stjórnarráðs Íslands 5. nóvember 1919 til hreppsstjóra Norðurárhrepps að Stafholtstungnahreppur muni hafa haft landið á leigu. Í svarbréfi hreppsstjórans 11. sama mánaðar, kemur fram að hann geti ekki svarað því 8 Stafholtstungnahrepps hafi í lang an tíma notað landið til upprekstrar. Hið sama kemur fram í bréfi hreppstjórans 1. mars 1920. Í afréttarskrá sem fylgdi með svörum sýslumannsins í Mýra - og Borgarfjarðarsýslu 13. nóvember 1985 kemur fram að Norðurárdalshreppur eigi engin sérstök afréttarlö nd, önnur en þá hlutdeild, sem hann eigi í afrétti Þverárréttar. Á leitarsvæði Brekkuréttar eigi Stafholtskirkja landsvæði Þá kemur fram í svari oddvita Norðurárdalshrepps 25. apríl 1989, við fyrirspurn félagsmálaráðuneytisins um upprekstrarrétt og afrétti sveitarfélaga, að hluti ábýla í Norðurárdalshreppi eigi upprekstur á afrétt en hin nýti heimalönd. Afréttirnir sem um ræðir eru Hellistungur og Holtavörðuheiði en ekki er minn st á ágreiningssvæðið í máli þessu. 25 Þegar tilvitnuð ummæli Landnámu eru virt verður ekki annað séð en að hið umdeilda land hafi verið numið í öndverðu og því háð beinum eignarrétti. Hin sérstaka tilgreining landsins í máldaga Steina prests Þorvarðssonar bendir eindregið til þess að það hafi komist í eigu Stafholtskirkju sem eignarland og að það hafi gerst eigi síðar en á fyrri hluta 12. aldar. Ekki verður séð af síðari heimildum sem raktar hafa verið, að beinn eignarréttur að landinu hafi síðar fallið niður. Það breytir ekki þessari niðurstöð u þó ekki séu heimildir um búsetu á landinu, önnur en fyrrgreind ummæli í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín, og þótt landið sé aðskilið frá öðru eignarlandi Stafholtskirkju. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfum stefnda. 26 Ákvæði héraðsdóms um mál skostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð en rétt þykir að m álskostnaður fyrir Landsrétti f alli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Landsrétti fer eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Kirkjumálasjóður, er sýkn af kröfum stefnda, íslenska ríkisins. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Kirkjumálasjóðs, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflut ningsþóknun lögmanns hans, Ólafs Björnssonar, 1.500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 6. júlí 2020 I. Mál þetta, sem dómtekið var 14. maí sl., er höfðað af íslenska ríkinu 24. apríl 2017 á hendur Kirkjumálasjóði, Laugavegi 31, Reykjavík. Stefnand i gerir eftirfarandi dómkröfur á hendur stefnda: 9 1) Að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í málinu nr. 2/2014, hluti fyrrum Norðurárdalshrepps, að því leyti er varðar austurhluta Ystutunguafréttar. 2) Að viðurkennt verði að landsvæði innan eftirgre indra merkja sé þjóðlenda, sbr. lög nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, í samræmi við framlagt kort á dskj. nr. 7: Upphafspunktur er á ármótum Vesturár og Bjarnadalsár, þá er Bjarnadalsá fylgt að Bjarnafossi og þ aðan Mælifellsgili norðaustur eftir Baulusandi í Litlu - Baulu, þaðan norður í Hrútaborg, norður um Fossaskörð og um Fossaskarðabrúnir, þaðan vestur að Banadalsbrún við sýslumörk Dalasýslu, þaðan eftir sýslumörkum vestur að hornpunkti á Merkjahrygg. Þaðan er hæstu fjallsbrúnum fylgt suður í Einiberjagil og eftir því í Vesturá, sem ræður að ármótum hennar og Bjarnadalsár. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Stefndi krefst þess að hann verði alfarið sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað samkvæmt mati dómsins, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómurinn fór á vettvang fyrir upphaf aðalmeðferðar hinn 14. maí sl., ásamt lögmönnum aðila, og skoðaði hið umdeilda landsvæði. II. Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta skal óbyggðanefnd kanna og skera úr um hvaða land teljist til þjóðlen dna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Með bréfi til fjármálaráðherra, dags. 21. febrúar 2008, tilkynnti nefndin þá ákvörðun sína að taka til umfjöllunar svæði 8, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. tilvitnaðra laga. Var svæði þessu nánar lýst svo að það tæki til sveitarfélaganna Skagafjarðar, Skagastrandar, Skagabyggðar, Blönduósbæjar, Húnavatnshrepps vestan B löndu, Húnaþings vestra, Borgarbyggðar (fyrir utan fyrrum Kolbeinsstaðahrepp), Skorradalshrepps, Hvalfjarðarsveitar og Akraneskaupstaðar. Nefndin tilkynnti síðan hinn 28. sama mánaðar um þá ákvörðun sína að skipta framangreindu svæði í tvennt og er svæði það sem hér er til umfjöllunar svokallað svæði 8B, eða 8 vestur, sem nær yfir Mýra - og Borgarfjarðarsýslu, að undanskildum fyrrum Kolbeinsstaðahreppi ásamt Langjökli. Afmarkast svæði þetta nánar af sveitarfélagamörk um Borgarbyggðar gagnvart austurmörkum fyrrum Kolbeinsstaðahrepps, Dalabyggð, Húnaþingi vestra og Húnavatnshreppi, þar til komið er að jaðri Langjökuls. Að austan afmarkast svæðið af austur - og suðurjaðri Langjökuls þar til komið er að suða usturmörkum Borgarbyggðar. Þaðan er þeim mörkum fylgt þar til kemur að austurmörkum Hvalfjarðarsveitar, sem svo er fylgt til suðvesturs og vesturs að hafi. Að vestanverðu afmarkast svæðið af hafi. Hinn 10. desember 2013 voru kröfulýsingar stef nanda á svæðinu lagðar fyrir óbyggðanefnd og birti nefndin tilkynningu um meðferð á framangreindu svæði og útdrátt úr kröfum ríkisins, ásamt uppdrætti, í Lögbirtingablaði 18. desember 2013, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998. Skorað var á þá sem teldu til eignarréttinda á því landsvæði sem félli innan kröfusvæðis ríkisins að lýsa kröfum sínum fyrir óbyggðanefnd. Stefndi sendi óbyggðanefnd kröfulýsingu sína þar sem kröfum stefnanda um þjóðlendu á því svæði sem mál þetta snýst um, austurh luta Ystutunguafréttar, var mótmælt. Var þess krafist að hafnað yrði þjóðlendukröfum stefnda og m.a. krafist viðurkenningar á því að um væri að ræða eignarland hans. Óbyggðanefnd ákvað að fjalla um svæðið sem kröfugerð stefnanda fyrir nefndinni laut að í f imm málum og varðar mál það sem hér er til umfjöllunar hluta úrskurðar nefndarinnar í máli nr. 2/2014, hluta fyrrum 10 Norðurárdalshrepps, eða þann hluta er tilgreindur er í úrskurði óbyggðanefndar sem austurhluti Ystutunguafréttar, eða Selland Stafholtskirk ju. Í úrskurði nefndarinnar, uppkveðnum 11. október 2016, var niðurstaðan sú að umþrætt svæði, austurhluti Ystutunguafréttar, væri ekki þjóðlenda heldur eignarland. Krafa ríkisins fyrir óbyggðanefnd náði hins vegar einnig til svokallaðs vesturhluta Ystut unguafréttar, eða Fjalllendis Munaðarness, og var kröfum í bæði þessi svæði lýst í einu lagi af hálfu stefnanda. Niðurstaða óbyggðanefndar hvað þann hluta varðaði, þ.e. vesturhluta Ystutunguafréttar, var að um þjóðlendu væri að ræða. Svæði það sem deilt e r um í máli þessu, austurhluti Ystutunguafréttar eða Selland Stafholtskirkju, er vestur og norður af fjallinu Baulu í Borgarbyggð. Nær það að sýslumörkum Dalasýslu í norðri og liggja að því jarðirnar Hvassafell, Dalsmynni, Dýrastaðir og Hvammur í Mýrasýslu og jarðirnar Breiðabólsstaður og Sauðafell í Dalasýslu. Fram kemur í úrskurði óbyggðanefndar að svæðið liggi í 100 til 840 m hæð yfir sjávarmáli og rísi hæst í Litlu - Baulu. Að vestanverðu liggur gróinn Miðdalur með meginleguna norður - suður, en vestur upp af honum rís brött fjallstunga sem nefnist Staðarmúli. Brekkumúli sé fjallstunga sem liggur upp af Miðdal að austanverðu og afmarkast af Bjarnadal að austan. Bjarnadalur liggur eftir austanverðu ágreiningssvæðinu, en hann er vel gróinn. Bjarnadalsá rennur um Bjarnadal til suðvesturs. Suðaustan Bjarnadals er land hallamikið og rís til suðurs upp í Mælifell og Litlu - Baulu, en norðaustan Bjarnadals er Fossaskarðabrún. Frá bæjarstæði Stafholts að ármótum Vesturár og Bjarnadalsár á suðurmörkum ágreiningssvæðisin s mun vera um 21,8 km, mælt í beinni loftlínu. III. Stefnandi byggir á því að umrætt landsvæði hafi aldrei verið undirorpið beinum eignarrétti. Í Sturlubók Landnámu segi að Rauða - Björn hafi numið Bjarnadal og þá dali er þar gangi af. Þá segi í Þórðarbók L andnámu að Björn hafi numið Norðurárdal fyrir norðan Norðurá og Bjarnadal allan og þá dali er þar gangi af. Í ritinu Byggðum Borgarfjarðar III segi að landnámsmaðurinn Rauða - Björn hafi búið á Dalsmynni. Í úrskurði óbyggðanefndar á bls. 141 komi fram að þei r afdalir sem hér sé vísað til séu taldir vera Vesturárdalur og Miðdalur. Stefnandi fallist á að landnámslýsingar kunni að ná til svæðisins að einhverju leyti. Ekkert liggi hins vegar fyrir um afmörkun eða yfirfærslu þeirra beinu eignarréttinda sem þar kun ni að hafa verið stofnað til og engar heimildir séu t.a.m. fyrir því að þar hafi verið byggð. Byggi stefnandi á því að af þessu megi ráða að hafi landsvæðið verið numið hafi það einungis verið til takmarkaðra nota en ekki til beins eignarréttar. Til vara s é á því byggt að hinn beini eignarréttur, hafi til hans stofnast í öndverðu, hafi fallið niður og landsvæðið í kjölfarið verið tekið til annarra takmarkaðra nota. Á því sé byggt að af heimildum allt frá 1140 megi ráða að Vesturárdalur, Miðdalsmúli og Bja rnadalur hafi vissulega heyrt undir jörðina Stafholt og Stafholtskirkju en að í þeirri tilheyrslu hafi ekki falist annað en takmörkuð og óbein eignarréttindi. Landsvæðið austurhluti Ystutunguafréttar sé í rúmlega 20 km fjarlægð frá jörðinni Stafholti og sé landfræðilega aðskilið frá henni með mörgum sjálfstæðum jörðum á milli. Svæðisins hafi ávallt verið getið með sérstökum hætti í heimildum. Í eldri lýsingum á svæðinu sé aðeins vísað til einstakra dala eða svæða en svæðinu sé ekki lýst í heild sinni. Þanni g sé ýmist talað um afrétt í Vesturárdal eystra megin, Miðdalsmúla allan og Bjarnadal allan fyrir ofan Mælifellsgil, sbr. máldaga Stafholtskirkju 1140 og 1480 og lögfestur 1663, 1678, 1707, 1714, 1736, 1738, 1739, 1754, 1766, 1768 og 1831, Miðdalsmúla sé e kki getið en afréttar í Vesturárdal og Bjarnardal, sbr. máldaga Nikuláskirkju í Stafholti frá 1354, Vilchinsmáldaga frá 1397 og máldaga Gísla biskups 1570, Bjarnadals ekki getið en Miðdalsmúla og afréttar í Vesturárdal, sbr. vísitasíur fyrir Stafholt 1639, 1681, 1694, 1725, 1744, 1749, 1751, 1759, 1783, 1831 og lögfestu 1724, eða jafnvel bara Bjarnadals, sbr. máldaga Stafholtskirkju 1491 - 1518. Séu heimildir þessar nánar raktar í úrskurði óbyggðanefndar á bls. 26 - 38. Engar nánari lýsingar á landsvæðinu sé að finna í þessum heimildum. 11 Fyrstu heildstæðu afmörkun svæðisins sé að finna í landamerkjabréfi fyrir ágreiningssvæðið, dags. 3. maí 1884 og þinglesið hinn 19. sama mánaðar, en bréfið sé ekki áritað vegna aðliggjandi landsvæða. Skjalið ltskirkju á Bjarnadal, eftir gömlum skýrslum og Einirberjagili; - Staðarmúli allur, - sem Stafholtssel er í og sem liggur milli Vesturárdals og Miðdals; Mi ðdalur allur og Brekkumúli (Bröttubrekkumúli) allur svolangt austur, sem vötnum hallar, - móts við Breiðabólstaðar land í Miðdölum. Móts við tjeð merki ræður Bjarnadalsá allstaðar að sunnanverðu, fram rit, dags. 18. júní 1916, af landamerkjaskrá fyrir land Stafholtskirkju á Bjarnadal, sem dagsett sé 19. maí 1886 og þinglesin 16. maí 1889, en frumrit hennar hafi ekki fundist. Landamerkjaskráin hafi verið árituð um samþykki vegna Hlíðartúns, Breiðabólssta ðar, sem hér segir: Vesturárdal austanverðan, og ræður Vesturá þar merkjum að vestan alla leið inní svonefnda Hamrabotna. Þaðan er haldin sjónhending í austur að norðanverðu, eftir svonefndum Merkjahrygg eins og vötnum hallar, allt inn í Bjarnadalsdrög; ennfremur á kirkjan allan Bjarnadal að austan að Mælifellsgili Auk þessa liggi fyrir landamerkjaskrá fyrir jörðina Stafholt frá því í maí 1890, er þinglýst hafi verið 23. yrir ofan Sé á því byggt að gildi framangreindra landamerkjabréfa fyrir landsvæðið takmarkist af því að landamerkjabréf hafi ekki einungis verið gerð fyrir jarðir heldur haf i þau einnig oft ákvarðað mörk afréttareignar, eins og stefnandi telji ljóst að hafi verið í því tilviki sem hér um ræði. Við mat á gildi landamerkjabréfanna sé bent á að þótt þau hafi verið gerð og þeim þinglýst beri að gæta að því að þau geti fyrst og fr emst falið í sér sönnun um mörk milli eigna en í þeim felist ekki að allt land innan merkja sé óskorað eignarland. Þá sé aðeins eitt bréfanna áritað um samþykki vegna aðliggjandi svæða, en frumrit þess hafi ekki fundist. Gildi þinglýsingar á landamerkjabré fi takmarkist við það að ekki sé unnt að þinglýsa meiri rétti en viðkomandi eigi. Með því að gera landamerkjabréf hafi menn ekki getað einhliða aukið við land sitt eða annan rétt, sbr. m.a. niðurstöðu Hæstaréttar í málinu nr. 48/2004 (Úthlíð), auk fjölmarg ra annarra dóma réttarins í þjóðlendumálum. Byggi stefnandi á því að í framangreindum landamerkjabréfum hafi verið lýst landsvæði sem sé og hafi verið háð takmörkuðum eignarréttindum stefnda. Stefnandi byggi á því að af heimildum um nýtingu svæðisins megi ráða að það hafi einungis verið nýtt til takmarkaðra nota, s.s. afréttarnota. Af framangreindum eldri heimildum um landsvæðið megi ráða að Vesturárdals sé nánast alltaf getið sem afréttar. Telji óbyggðanefnd að þetta leiði til þess að telja megi að einhve r eignarréttarlegur munur hafi verið á landsvæði Stafholtskirkju í Vesturárdal annars vegar og á Miðdalsmúla og Bjarnadal hins vegar. Hins vegar hafi stefndi verið látinn njóta vafans hvað það varði, eins og segi í niðurstöðu óbyggðanefndar bls. 148. Stefn andi byggi á því að af öðrum heimildum megi ráða að upprekstur hafi einnig verið á Bjarnadal og Miðdalsmúla og að engin rök standi til þess að gera þennan greinarmun á eignarréttarlegri stöðu landsvæðisins sem heyrt hafi undir Stafholtskirkju. Á manntals þingi að Hjarðarholti 7. júní 1768 hafi verið upplesin lögfesta séra Kristjáns Jóhannssonar, prests í Stafholtstungum, fyrir Bjarnadal, ásamt öllum Miðdalsmúla og afrétt í Vesturárdal. Þar segir svo: lands nytiar sem þessum fyrrgreindum fiall Löndum filgt hafa og med Rettu filgia ega til ytstu Ummerkia móts vid adrar Land Eigner. Fyrerbýd eg hvörium manne ad yrkia, brúka, edur beita tiedan Biarnadal, Middals Múla edur afrett Stafholltskyrkiu i Westurár 3. ágúst 1773 gert samkomulag við ábúendur Hvassafells um nautaupprekstur á Bjarnadal. Í Jarðatali Johnsens frá 1847 segi að Stafholt eigi fjalllönd mikil og góð, m.a. á Bjarnadal. Þá segi í sóknalýsingu séra 12 Ólafs Pálssonar í Stafholti frá árinu 1853 um afréttarlönd í Stafholts - og Hjarðarholtssóknum, um Bjarnadal bæja í Norðurárdal, sbr. bls. 147 í úrskurði óbyggðanefndar. - og Brekkumúlum í jarnasonar í Dalsmynni til stjórnarráðsins, dags. 11. nóvember 1919, vegna sölunnar, sem ekki virðist hafa orðið af, komi fram að hluti Stafholtstungnahrepps hafi notað land þetta í langan tíma til upprekstrar en að leigusamningar um það hafi verið munnleg ir. Þá hafi sagt svo í svörum sýslumanna/hreppstjóra til Heimildir geti e innig um selstöðu eða selstöður á svæðinu en engar geti um fasta búsetu þar. Stefnandi byggi á því að selstöður þessar hafi einungis verið í tengslum við afréttarnot á svæðinu. Í umfjöllun um Stafholt í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá árinu 1709 sé getið um selstöðu á Bjarnadal í löndum, allan Bjarnardal fram frá Mælifellsgili með hálfum Vesturárdal. Þessi selstaða hefur brúkast jafnlega frá stað num en ekki nú í nokkur ár. Þriðju selstöðu á staðurinn á Rjóðsbjargardal með tilliggjandi löndum, öllum Rjóðsbjargardal og hálfum Fossdal norðanfram. Þessi selstaða hefur ekki brúkast utan næstliðið ár, og hefur áður verið (eftir því sem kirkjunnar máldag i segir) afrjettarland, hjer nefndur Rjóðsbjargardalur sem og sellöndin á Bjarnardal, nefnilega hálfur Vesturárdalur. [...] Landþröng er, og verður kvikfje í burtu að koma til vetrargöngu sem áður segir. Selstöðuvegir eru mjög lángir og erfiðir, bæði yfir Þá segi um Stafholtssel (Múlasel) í umfjöllun Jarðabókar um jörðina Dalsmynni að það sé selstaða frá er í betra lagi til heyskapar, einkum ef selstaða er notuð á Bjarnardal undir Bröttubrekku, en hún er örðug. Miðdalsmúla, sem getið sé í mörgum eldri heimildum, sé ekki að finna á örnefnaskrám og óljóst sé því um staðset ningu hans. Við rekstur málsins fyrir óbyggðanefnd hafi verið leiddar líkur að því að Miðdalsmúli væri sá múli sem nú sé nefndur Staðarmúli. Ætti það sér stoð í frásögn Jarðabókar, auk þess sem sú staðhæfing hefði komið fram hjá vitni í máli sem rekið hafi verið vegna veiða á Hundadalsheiði, sbr. dóm Hæstaréttar 25. september 1997, í máli nr. 183/1997. Hafi aðilar verið sammála um að leggja það til grundvallar að Miðdalsmúli væri þar sem í dag heiti Staðarmúli, sbr. nánar á bls. 136 í úrskurði óbyggðanefnda r. Sé á því byggt, með vísan til framangreindra heimilda um nám og nýtingu svæðisins og tilvísana til þess í heimildum, að umrætt svæði, austurhluti Ystutunguafréttar, hafi aldrei verið undirorpið beinum eignarrétti og sé því þjóðlenda. Í niðurstöðu óby ggðanefndar hafi verið fallist á kröfu íslenska ríkisins um að vesturhluti Ystutunguafréttar væri þjóðlenda. Um þann hluta Ystutunguafréttar séu fáar heimildir og sú elsta Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1709. Þar sé getið um afrétt Munaðarn ess í Runólfshömrum, en aðrar jarðir hafi einnig átt þar upprekstur gegn greiðslu tolls. Í niðurstöðu óbyggðanefndar komi fram að engar heimildir liggi fyrir um að ágreiningssvæðið hafi nokkurn tímann verið innan merkja jarðar og að ekki liggi fyrir neinar heimildir um að Munaðarnesi hafi tilheyrt meiri réttur til svæðisins en öðrum jörðum sem átt hafi þar upprekstrarrétt. Niðurstaða óbyggðanefndar hafi verið sú að líklegt yrði að teljast að landsvæðið 13 hafi verið numið, a.m.k. að hluta, en ekkert liggi hins vegar fyrir um afmörkun eða yfirfærslu þeirra beinu eignarréttinda sem þar kunni að hafa verið stofnað til. Stefnandi telji að enginn munur sé á eignarréttarlegri stöðu innan Ystutunguafréttar og að bæði vestur - og austurhluti hans hafi verið og séu aðein s undirorpnir óbeinum eignarrétti. IV. Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína aðallega á því að stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á að Selland Stafholtskirkju sé þjóðlenda. Eignarréttur stefnda að þessu landi sé verndaður af 72. gr. stjórnarskrárinna r og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 í mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur hafi verið með lögum nr. 62/1994. Þar sem stefndi telji að kröfugerð stefnanda í máli þessu brjóti alvarlega gegn þessum rétti verði ekki hjá því komist að sýkna stefnda af öll um kröfum stefnanda. Í Sturlubók Landnámu segi að Rauða - Björn hafi numið Bjarnadal og þá dali er þar gangi af. Í Þórðarbók Landnámu segi að Björn hafi numið Norðurárdal fyrir norðan Norðurá og Bjarnadal allan og þá dali alla er þar gangi af. Talið sé að þar sé átt við Vesturár dal og Miðdal. Miðdalur sé innan ágreiningssvæðisins en Bjarnadalur og Vesturárdalur séu að hluta til innan þess. Samkvæmt þessu standi allar líkur til þess að ágreiningssvæðið hafi verið numið á sínum tíma. Í því sambandi skuli tekið fram að staðhættir og fjarlægðir, svo sem frá núverandi byggð, mæli því ekki í mót. Stefndi fullyrði því að ágreiningssvæðið hafi verið numið við landnám og því verið undirorpið fullkomnum eignarrétti allt frá landnámi, eins og síðari tíma heimildir staðfesti. Skuli í því samb andi tekið fram að heimalönd jarða í Norðurárdal liggi að stærstum hluta svæðisins, sem styðji það að ágreiningssvæðið hafi verið numið. Ekki sé því um það að ræða að ágreiningssvæðið sé fjarri byggð, sem almennt minnki líkur á að slíkt svæði hafi á sínum tíma verið numið. Stefnandi vísi til þess sem fram komi um eignarhald á umræddu landi í fjölmörgum máldögum, lögfestum, vísitasíum, úttektum, umfjöllun um Stafholt í Jarðabók Árna og Páls frá árinu 1709, Jarðatali Johnsens frá 1847 og fleiri skrifleg um heimildum, sem raktar séu ítarlega í úrskurði óbyggðanefndar. Eigi allar þesar heimildir það sammerkt að þær bendi eindregið til þess að Stafholtskirkja hafi um aldir átt það land sem gengið hafi undir nafninu Selland Stafholtskirkju, sem sé það sama og ágreiningssvæðið í máli þessu. Í umfjöllun Jarðabókarinnar frá 1708 um Dalsmynni sé getið um Stafholtssel, sem sé af sumum kallað Múlasel. Þar sé tiltekið að þar hafi verið byggð í um tvö ár fyrir meira en 30 árum en hvorki fyrr né síðar, enda sé þar erfi tt um heyskap og vetrarríki en hins vegar séu sumarhagar nægir. Þessi frásögn af selinu staðfesti það einnig að land þetta hafi tilheyrt Stafholti. Ljóst sé að ágreiningssvæðið hafi um árabil eða aldir verið nýtt sem afréttarland og sé hluti Ystutunguaf réttar. Í því sambandi megi nefna að í fasteignamati Mýrasýslu 1916 - 1918 komi fram að Fjallland Stafholtskirkju sé Staðarmúli, Brekkumúli og nokkuð af Bjarnadal, sem liggi inn af löndum jarðanna Dalsmynnis og Hvassafells. Leigjendur landsins séu ábúendur í Ystutungu, Stafholtstungnahreppi. Hreppsnefnd Norðurárdalshrepps hafi á árinu 1919 sótt til Stjórnarráðs Íslands um ,,kaup á fjalllandinu Bjarnadal, sem liggi vestan af Norðurárdal að sýslumörkum Mýra - og Dalasýslu, en innan takmarka Norðurárdalshrepps Stafholtstungnahreppur hafi haft landið á leigu og hluti af hreppsbúum hafi í langan tíma notað landið til upprekstrar en það sé í eigu Stafholtskirkju. Hafi landið verið leigt með munnlegum skilmálum. Ekki hafi orðið af sölu landsins eða alla vega hafa engar heimildir fundist þar um. Árið 1919 hafi Stjórnarráð Íslands óskað eftir skýrslu frá sýslumönnum um þau svæði sem talin væru til almenninga eða afrétta innan sýslna hvers og eins sýsluma nns. Í tilefni þess hafi sýslumaðurinn í Mýra - og Borgarfjarðarsýslu óskað eftir upplýsingum þar um frá hreppstjórum í umdæminu. Í svari Vigfúsar Bjarnasonar, hreppstjóra Norðurárdalshrepps, frá 1920 hefði komið fram að þar væri ekki um neitt fjallland 14 að ræða nema það land sem tilheyrt hefði Stafholtskirkju á Bjarnadal og leigt væri Stafholtstungnahreppi til uppreksturs. Dómsmálaráðuneytið hafi beint fyrirspurn til sýslumanna varðandi afréttarmálefni, fjallskil o.fl. og í afréttarskrá sem fylgt hafi svar i sýslumannsins í Mýra - og Borgarfjarðarsýslu frá 13. nóvember 1985 komi fram að á leitarsvæði Brekkuréttar eigi Stafholtskirkja landsvæði milli Vesturdala og Bjarnadals, eða svokallaðan Múla (Staðarmúla og Brekkumúla). Til séu þrjú landamerkjabréf er var ði ágreiningssvæðið. Í landamerkjalýsingu frá 3. maí 1884, sem hafi Einiberjagili; - Staðarmúli allur, - sem Stafholtssel er í og sem liggur milli Vest urárdals og Miðdals; Miðdalur allur og Brekkumúli (Bröttubrekkumúli) allur svolangt austur, sem vötnum hallar, - móts við Breiðabólstaðar land í Miðdölum. Móts við tjeð merki ræður Bjarnadalsá allstaðar að sunnanverðu, fram Í l andamerkjaskrá fyrir land Stafholtskirkju á Bjarnadal, dags. 19. maí 1886 og þinglýstri 16. maí 1889, þar merkjum að vestan alla leið inní svonefnda H amrabotna. Þaðan er sjónhending í austur að norðanverðu, eftir svonefndum Merkjahrygg eins og vötnum hallar, allt inn í Bjarnadalsdrög; ennfremur á kirkjan allan Í landamerk kirkjujarðanna á Stafholt þær eignir og ítök sem nú skal greina: ... 3. Bjarnadal allan fyrir ofan Mælifellsgil og Hvassafellsland samkvæmt sjerstakri þinglesinni la Við setningu landamerkjalaganna nr. 5/1882 og nr. 41/1919 hafi það verið ætlun löggjafans að framkvæmdavaldið hefði frumkvæði að því að gengið yrði frá landamerkjum jarða og afrétta og leyst úr ágreiningi, væri hann til staðar. Embættism enn ættu því að fylgjast með því hver í sínu umdæmi hvort landamerkjum hefði verið þinglýst, sbr. 6. gr. laga nr. 41/1919. Í lögunum hafi hins vegar ekkert verið kveðið á um það hvaða land eða landgæði skyldu fylgja jörðum eða afréttum, enda virðist sú sko ðun hafa á þeim tíma verið óumdeild að landeigandi ætti fullkominn eignarrétt innan t.d. landamerkja eignarafrétta. Þannig liggi fyrir að allt frá tímum Grágásar og fram á þennan dag hafi landeigandi átt beit og annan jarðargróður á afrétti sínum. Þá hafi hann sjálfur getað stjórnað hvers kyns nýtingu á sínum afrétti, þ.m.t. hvenær og hvaða fjölda búfjár væri þar beitt. Jarðareigandi hafi að meginstefnu til einnig átt einkarétt til veiði fugla, fiska og annarra nytjadýra á eignarlandi sínu. Þá fylgi vatnsré ttindi eignarlandi. Landamerkjalýsingar sem gerðar hafi verið í kjölfar setningar landamerkjalaganna hafi oft og tíðum byggst á eldri heimildum, svo sem lögfestum og máldögum, sbr. framanritað um máldaga og lögfestur Stafholtskirkju. Þessum heimildum hafi síðan verið gefið aukið vægi með þinglýsingu landamerkjabréfa og þar með hafi orðið til haldbetri gögn um eignarrétt þinglýstra eigenda að tilteknu landi. Stefndi telji því að þessi gögn og fyrirkomulag verði að virða. Af þeim sökum sé þess krafist að lan d sem sérstakt landamerkjabréf hafi verið gert um og einnig getið um í landamerkjabréfi jarðarinnar Stafholts í meira en eina öld teljist fullkomið eignarland stefnda. Stefndi ítreki að Stafholtskirkja hafi snemma kallað til réttinda á ágreiningssvæðinu og að allar ofangreindar heimildir, sem nái allt aftur til 12. aldar, bendi til þess að réttindi kirkjunnar á Miðdalsmúla og Bjarnadal hafi falist í beinum eignarrétti e n ekki óbeinum. Þetta, sem og þau þrjú landamerkjabréf sem liggi fyrir, styðji landnám á svæðinu, en ekki verði annað séð en í bréfunum sé verið að lýsa merkjum svæðis sem háð sé beinum eignarrétti frekar en t.d. afréttareign. Í öllum bréfunum sé talað um eign, þ.e. að Stafholt eigi það land sem verið sé að lýsa. 15 Í gegnum tíðina hafi eigandi Stafholts á hverjum tíma ráðið því hvernig Sellandið hafi verið nýtt og hverjir hafi nýtt það. Vegna staðsetningar landsins hafi það í langan tíma verið nýtt sem af réttur og afréttarnotin byggst á heimild eiganda Stafholts. Stefndi telji því að hann hafi haft réttmæta ástæðu til þess að ætla að umrætt land væri fullkomin eign hans. Við mat á því hvað teljist eign verði að líta til allra atvika máls í heild sinni, þ.e. bæði staðreynda og lagalegra atriða. Þar skipti m.a. máli hvernig hafi verið farið með umrædda eign í framkvæmd, sérstaklega í lögskiptum aðila og hvaða traust menn hafi borið til þeirrar framkvæmdar. Þá skipti framkoma handhafa ríkisvaldsins einnig m áli. Þar sem komið hafi verið fram við einstaklinga/lögaðila sem réttmæta eigendur ákveðinnar eignar hafi slík framkoma verið talin vekja ákveðnar væntingar hjá þeim aðila um löglegt eignarhald sitt á viðkomandi eign. Þannig geti afskipti eða afskiptaleysi ríkisvaldsins skipt máli við sönnun á því hvort eign verði talin undirorpin fullkomnum eignarrétti. Í þessu sambandi skuli einnig vísað til þess sem kallað hafi verið lögmætar væntingar, þ.e. að væntingar einstaklinga eða lögaðila til að njóta eigna sinna hafi verið taldar njóta verndar eignarréttarákvæða séu þær byggðar á sanngjörnu og réttlætanlegu trausti á réttargerningi (legal act). Stefndi byggi einnig á því að venjuréttur og hefðarsjónarmið leiði til þess að Selland Stafholtskirkju teljist eignar land hans. Einngi sé vísað til þeirrar reglu að sá sem hafi þinglýsta eignarheimild, s.s. landamerkjabréf, eigi tilsvarandi rétt yfir viðkomandi eign þar til annað sannist. Telji stefndi að eignarréttur hans að umræddu landi hafi verið sannaður með þeim gö gnum sem liggi fyrir í máli þessu. Ekki sé vitað til að önnur gögn mæli gegn fullkomnum eignarrétti stefnda. Stefndi vísi sérstaklega til jafnræðisreglu stjórnarskrár og stjórnsýslulaga um að sambærileg mál hljóti sömu niðurstöðu og að jafnræði skuli rí kja á milli borgaranna. Önnur og meiri sönnunarbyrði verði því ekki lögð á stefnda í þessu máli en á aðra landeigendur sem hafi sambærileg eignarskjöl í höndum. Loks verði við úrlausn málsins að hafa í huga meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37 /1993. Tilgangur þjóðlendulaganna nr. 58/1998 hafi ekki verið sá að íslenska ríkið sölsaði undir sig land heldur einvörðungu að skera úr um mörk eignarlanda og þjóðlendna. Þannig beri að gæta meðalhófs þegar lögð sé sönnunarbyrði á landeigendur um eignarré tt þeirra að tilteknu landi. V. Eins og áður er fram komið komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu í úrskurði sínum að stefnandi hefði ekki sýnt fram á að umrætt landsvæði, austurhluti Ystutunguafréttar, væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. a - lið 7. gr., laga nr. 58/1198, og að rannsókn nefndarinnar leiddi til þeirrar niðurstöðu að svæðið væri eignarland. Leitast stefnandi við að fá þeirri niðurstöðu hnekkt í máli þessu. Greinir aðila ekki á um mörk umrædds svæðis heldur einungis hvort umrætt svæði sé beinum eignarrétti undirorpið. Í Sturlubók Landnámu kemur fram að Rauða - Björn hafi numið Bjarnadal og þá dali er þar gangi af og í Þórðarbók Landnámu er greint frá því að Björn hafi numið Norðurárdal fyrir norðan Norðurá og Bjarnadal allan og þá dali all a er þar gangi af. Er talið að þar sé átt við Vesturárdal og Miðdal. Miðdalur er innan ágreiningssvæðisins en Bjarnadalur og Vesturárdalur eru að hluta til innan þess. Með hliðsjón af þessum lýsingum og því að staðhættir og fjarlægðir mæla því í sjálfu sér ekki í mót sýnist líklegt að ágreiningssvæðið hafi verið numið, a.m.k. að verulegu leyti, og að því leyti háð beinum eignarrétti. Elstu heimild um réttindi Stafholtskirkju til umrædds svæðis er að finna í máldaga kirkjunnar frá árinu 1140, en þar segir s Hann gaf til kirkju allt heima land ok kyr. ... Engi nes a strondum norðr [ok] reki með. [afrett j] vestr ardal enum eystra megin. ok middals mule allr. Biarnar dal 16 um og úttektum, sem getið er ítarlega um í úrskurði óbyggðanefndar, allt fram á 19. öld. Þá segir svo í umfjöllun með tilliggjandi löndum, allan Bjar múli sé þar sem í dag heiti Staðarmúli. Allar framangreindar heimildir eiga það sammerkt að þær benda eindregið til þess að Stafholtskirkja hafi um aldir átt rétt til ágreiningssvæðisins, sem gengið hefur undir nafninu Selland Stafholtskirkju. Er svæðisins, í þessum og fjölmörgum öðrum heimildum frá 19. og 20. öld, getið í tengslum við upprekstur og afréttarnot, sem nánar er getið um í úrskurði óbyggðanefndar. Sýnist enda ekki vera ágreiningur um það milli aðila að ágreiningssvæðið hafi um árabil eða aldir verið nýtt sem afréttarland. Þannig hafi Stafholtstungnahreppur haft landið á leigu og hluti hreppsbúa um langt skeið notað landið til upprekstrar. Engar heimildir liggja fyrir um að á svæðinu hafi nokkru sinni verið byggð, utan þess að í Jarðab ók Árna frá Stafholti, og hefur aldrei bygt verið fyrr nje síðar nema ein 2 ár fyrir meir en 30 árum. ... Örvænt er að hjer verði aftur bygt fyrir heys kaparleysi, fjarlægð við menn og vetrarríki. Vantar hjer flesta bújarðarkostu Að virtu framangreindu og öðrum gögnum málsins verður ekkert talið liggja fyrir um að upphaflegur beinn eignarrét tur hafi flust til síðari rétthafa, nú stefnda, heldur hafi þar stofnast til óbeinna eignarréttinda. Fyrstu heildstæðu afmörkun svæðisins er að finna í landamerkjabréfi fyrir ágreiningssvæðið, sem dagsett er 3. maí 1884 og þinglesið hinn 19. sama mánaðar, en bréfið er ekki áritað vegna aðliggjandi landsvæða. Einirberjagili; - Staðarmúli allur, - sem Stafholtssel er í og sem liggur milli Vesturárdals og Miðdals; Miðdalur allur og Brekkumúli (Bröttubrekkumúli) allur svolangt austur, sem vötnum hallar, - móts við Breiðabólstaðar land í Miðdölum. Móts við tje ð merki ræður Bjarnadalsá allstaðar að sunnanverðu, fram Stafholtskirkju á Bjarnadal, dags. 19. maí 1886 og þinglesin 16. maí 1889. Landamerkjaskr á þessi er árituð um samþykki vegna Hlíðartúns, Breiðabólsstaðar, Dalsmynnis, Hvamms og Hvassafells. Í bréfi þessu er austanverðan, og ræður Vesturá þar merkju m að vestan alla leið inní svonefnda Hamrabotna. Þaðan er haldin sjónhending í austur að norðanverðu, eftir svonefndum Merkjahrygg eins og vötnum hallar, allt inn í Bjarnadalsdrög; ennfremur á kirkjan allan Bjarnadal að austan að Mælifellsgili eftir því se m vötnum allan fyrir ofan Mælifellsgil Við mat á gildi þessara landamerkjabréfa við ákvörðun á eignarréttarlegri stöðu umrædds svæðis verður að hafa í huga að slík bréf voru ekki einungis gerð fyrir jarðir heldur einnig til a ð ákvarða mörk afréttareignar. Þá verður einnig að líta til þess að með gerð og þinglýsingu landamerkjabréfa gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt. Að framangreintu virtu verður ekki talið að í fyrrgreindum landamerkjabréfum sé verið að lýsa frekari réttindum Stafholtskirkju til umrædds deilusvæðis en þeim takmörkuðu eignarréttindum sem fólust í rétti til selfarar og beitar. 17 Ekkert liggur fyrir um að hið umdeilda svæði hafi nokkru sinni verið hluti af jörðinni Stafholti. Er bein loft lína frá bæjarstæði Stafholts að ármótum Vesturdalsár og Bjarnadalsár 21,8 km og liggja nokkrar jarðir þar í milli. Hefur í niðurstöðum dómstóla að meginstefnu verið litið svo á að land utan jarða, þar á meðal afréttarland, skuli teljast þjóðlenda. Liggja engar skýringar fyrir á því hvernig þessi aðgreining á landi Stafholtskirkju geti samrýmst því að umrætt svæði teljist háð beinum eignarrétti á sama hátt og heimaland jarðarinnar. Enda þótt eigandi Stafholts hafi vissulega haft um það segja hvernig svæðið var nýtt hverju sinni verður ekki talið að stefndi hafi af þeim sökum getað haft nokkra réttmæta ástæðu til að ætla að landið væri hans fullkomna eign. Ekki liggur fyrir að eigendur Stafholts, eða aðrir í þeirra umboði, hafi haft af því önnur not en hefð bundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Er því ekki hald í þeirri málsástæðu stefnda að hann hafi unnið á landinu eignarhefð samkvæmt lögum um hefð nr. 46/1905. Loks verður ekki fallist á þau sjónarmið stefnda að með ógildingu úrskurðar óbyggðan efndar sé verið að gera svo óhóflegar kröfur til sönnunarfærslu hans í málinu að þær standist hvorki eignarréttarákvæði stjórnarskrár né mannréttindasáttmála Evrópu. Sönnunarreglur leiða til þess að sönnunarbyrði um tilkall til eignarréttar á landi hvílir á þeim sem slíkt tilkall gera. Stefndi hefur ekki sýnt fram á það í máli þessu að hið umdeilda landsvæði, austurhluti Ystutunguafréttar, eða Selland Stafholtskirkju, sé eignarland hans, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Samkvæmt því er það niðurstaða dómsins að fallast beri á kröfu stefnanda um að fella úr gildi úrskurð óbyggðanefndar í málinu nr. 2/2014, hluti fyrrum Norðurárdalshrepps, að því er varðar austurhluta Ystutunguafréttar. Viðurkennt er að landsvæði innan eftirgreindra merkja sé þjóðlenda, sbr. lög nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, í samræmi við framlagt kort á dskj. nr. 7: Upphafspunktur er á ármótum Vesturár og Bjarnadalsár, þá er Bjarnadalsá fylgt að Bjarnafossi og þaðan Mælifellsgi li norðaustur eftir Baulusandi í Litlu - Baulu, þaðan norður í Hrútaborg, norður um Fossaskörð og um Fossaskarðabrúnir, þaðan vestur að Banadalsbrún við sýslumörk Dalasýslu, þaðan eftir sýslumörkum vestur að hornpunkti á Merkjahrygg. Þaðan er hæstu fjallsbrú num fylgt suður í Einiberjagil og eftir því í Vesturá, sem ræður að ármótum hennar og Bjarnadalsár. Rétt er að málskostnaður falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefnda fer sem í dómsorði greinir og hefur þar verið tekið tillit til greiðslu virðisaukask atts. Ásgeir Magnússon dómstjóri kveður upp dóm þennan og er við uppkvaðninguna gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómsorð: Felldur er úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í málinu nr. 2/2014, hluti fyrrum Norðurárdalshrepps , að því er varðar austurhluta Ystutunguafréttar. Viðurkennt er að landsvæði innan eftirgreindra merkja sé þjóðlenda, sbr. lög nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, í samræmi við framlagt kort á dskj. nr. 7: Upphaf spunktur er á ármótum Vesturár og Bjarnadalsár, þá er Bjarnadalsá fylgt að Bjarnafossi og þaðan Mælifellsgili norðaustur eftir Baulusandi í Litlu - Baulu, þaðan norður í Hrútaborg, norður um Fossaskörð og um Fossaskarðabrúnir, þaðan vestur að Banadalsbrún vi ð sýslumörk Dalasýslu, þaðan eftir sýslumörkum vestur að hornpunkti á Merkjahrygg. Þaðan er hæstu fjallsbrúnum fylgt suður í Einiberjagil og eftir því í Vesturá, sem ræður að ármótum hennar og Bjarnadalsár. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Inga Tryggvasonar lögmanns, 1.300.000 krónur.